Truyện kể về cọp ở nam bộ - Phần 1

Cà Mau khỉ khọt trên lưng. 
Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um. 
Tính chất hoang dã của xứ Đồng Nai – Gia Định từ buổi đầu khai hoang thường được nhắc nhở đến nhiều trong văn học dân gian, nhất là chuyện sấu và cọp; kế đó là rắn và muỗi. Không chỉ ở Cà Mau mà ở miệt trên cũng có câu: “Dữ như cọp Vườn Trầu (Hóc Môn), Ác như sấu Vũng Gấm (Phước An, Nhơn Trạch, Đồng Nai). Cả ở vùng đất giữa sông Tiền – sông Hậu, trấn Vĩnh Thanh (nay bao gồm Bến Tre – Vĩnh Long – Sa Đéc…), tác giả sách Gia Định thành thông chí đã có ghi nhận rằng: “Có rất nhiều sấu và cọp dữ”.
Ông Cả Cọp là mô típ phổ biến ở một số truyện kể tồn tại từ miền Đông đến miền Tây Nam bộ. Truyện tồn tại như một “thần tích” cắt nghĩa tập tục tôn cọp làm chức Hương Cả và lệ cấm kỵ: không bầu cử bất cứ một người nào trong thôn làng nắm giữ chức vụ này.
Nếu từ buổi đầu khai hoang, sự tương quan giữa con người và tự nhiên, nói riêng ở đây là giữa người và cọp, còn chưa nghiêng hẳn về bên nào nên những lưu dân tiên phong một mặt sợ cọp và mặt khác, phải diệt cọp để là chủ vùng đất mới. Sự phức tạp trong tâm thức của họ có tính chất bi kịch là do sự mâu thuẫn giữa đòi hỏi tất yếu của lịch sử và việc chưa đủ khả năng thực tế để thỏa mãn những đòi hỏi ấy. Cụ thể là do sợ cọp mà họ lập miếu thờ sơn quân chư thần, thờ Chúa xứ sơn lâm, thờ Thần Hổ và bầu cọp làm Hương Cả của thôn làng. Do vậy, mô típ “Ông Cả Cọp” là một mẫu để dân gian được hình thành từ tâm thức tôn trọng “lề luật giang hồ”: chúng tôi đến đây khai hoang lập nghiệp, nhưng chúng tôi biết “rừng nào cọp ấy” nên không dám “xưng hùng xư bá”. Chúng tôi lập nghiệp ở đây, xin ông cứ làm cả, làm chủ và chúng tôi chỉ dám là bậc dưới của ông mà thôi. Đó là tâm thức của lớp lưu dân mới đặt chân đến vùng đất hoang vu đến nỗi “com chim kêu cũng sợ, con cá vùng cũng kinh”.
Một quan niệm phổ biến trong dân gian Nam bộ là sự phân biệt hổ ra hai loại: cọp và hạm. Cọp là loại hổ mà theo sự xác tín, trên trán nó có chữ “nhâm”; đó là hổ thần: không bao giờ ăn thịt người. Trong thực tế, phổ biến hơn hết, hổ thần được thờ là bạch hổ. Truyện Ông Tăng Chủ, đệ tử của Phật thầy Tây An đã nhờ bạch hổ đi trừ con hạm ở núi Bà Đội Om (An Giang) tiêu biểu cho quan niệm này. Hạm là từ dùng để chỉ những con hổ ăn thịt người, đó là thứ cọp đã thành quỷ, thành tinh. 
Huỳnh Ngọc Trảng - Kiến thức ngày nay – 268 - 1998
06/07/2017

Gửi bình luận

Tên của bạn *
Email *
Cảm nhận *